Onze Lieve Vrouwetoren in Amersfoort

Wat is de Onze Lieve Vrouwetoren in Amersfoort? Het is met ruim 98 meter de bekendste toren van de stad en op twee na de hoogste kerktoren van Nederland, alleen de Domtoren in Utrecht en de Nieuwe Kerk in Delft zijn hoger. Amersfoorters noemen hem ook wel “Lange Jan”, en de toren is het middelpunt van het Nederlandse coördinatenstelsel: het kadastraal nulpunt van het land ligt letterlijk in de vloer van de toren.

De toren staat los, zonder kerk ertegenaan, aan het Lieve Vrouwekerkhof, in de volksmond het Lieve Vrouweplein. Je kunt de 346 treden beklimmen voor een uitzicht over heel Amersfoort en de regio. In dit artikel lees je de geschiedenis van de toren, de legende waaraan hij zijn ontstaan dankt, en hoe je een beklimming boekt.

Van kapel tot kruiskerk: het ontstaan van de toren

De eerste kapel op deze plek werd in de veertiende eeuw gebouwd en in de vijftiende eeuw vergroot tot een driebeukige kruiskerk. De bouw van de toren zelf begon vermoedelijk kort na het Mirakel van Amersfoort in 1444 en werd rond 1470 afgerond.

De kapel groeide in een relatief korte tijd uit van een klein bedevaartskapelletje naar een volwaardige kruiskerk met een eigen, imposante toren. Die snelle groei had alles te maken met de toestroom van pelgrims die naar het Mariabeeldje kwamen kijken.

Waarom de vroege bouwgeschiedenis van de toren grotendeels onbekend is

De officiële bouwgegevens gingen in 1579 verloren, toen protestanten tijdens de Reformatie en de Beeldenstorm grote delen van het archief vernietigden en de toren overnamen van de katholieke kerk.

Daardoor is van de precieze bouwfasen minder bekend dan je op basis van de omvang en status van de toren zou verwachten. Veel kennis over die vroege periode komt uit latere overlevering, niet uit originele bouwdocumenten.

De explosie van 1787 en de afbraak van de kerk

Na de Reformatie kreeg de kerk ook andere functies, onder meer als opslagplaats voor buskruit en als laboratorium waar granaten werden gevuld. Door onvoorzichtigheid van een medewerker ontplofte de kerk in 1787, waarbij zeventien mensen omkwamen.

De kerk raakte zwaar beschadigd en werd in 1806 afgebroken. Alleen de toren bleef overeind. De contouren van de verdwenen kerk zijn sinds een herinrichting in 1986 terug te zien in het plaveisel van het Lieve Vrouwekerkhof.

De legende van het Mariabeeldje

Over het ontstaan van de toren gaat al eeuwenlang een legende. Een meisje genaamd Geertje Arends uit Nijkerk zou in 1444 een Mariabeeldje van pijpaarde in de gracht hebben gegooid, omdat ze het te lelijk vond om als cadeau aan een kloosteroverste te geven.

Op Kerstmis kreeg een dienstmeid genaamd Margriet Alberts een visioen waarin Maria haar vertelde het beeldje uit het water te halen. Na twee visioenen deed ze dit alsnog en vond het beeldje ongeschonden terug, precies op de aangewezen plek.

Van wonderverhalen tot een van de populairste bedevaartsoorden

Rond het beeldje ontstonden al snel de eerste wonderverhalen, en Amersfoort groeide uit tot een van de populairste bedevaartsoorden van de Noordelijke Nederlanden. De pelgrims brachten zoveel geld binnen dat de kleine kapel werd vergroot en er korte tijd later werd besloten een hoge toren te bouwen.

Het symbolische silhouet van de toren

Het silhouet van de toren, met het traptorentje tegen de lantaarn, wordt gezien als een symbool van Maria met het kindje Jezus: de toren zelf verbeeldt Maria, het torentje het Christuskind.

Wie vanaf het Lieve Vrouweplein omhoogkijkt, ziet dus niet alleen een bouwwerk, maar ook een eeuwenoud religieus beeld dat in steen is vastgelegd.

De toren als middelpunt van Nederland

De Onze Lieve Vrouwetoren is niet alleen een bezienswaardigheid, maar ook een technisch middelpunt. Omdat de toren van veraf te zien is en redelijk centraal in Nederland ligt, koos de Rijkscommissie voor Graadmeting en Waterpassing de spits tussen 1885 en 1930 als oorsprong voor het Nederlandse coördinatenstelsel.

De Rijksdriehoeksmeting en het kadastraal nulpunt

Dit is de basis van de Rijksdriehoekscoördinaten die het Kadaster nog altijd gebruikt. In de vloer van de toren markeert een plaquette dit kadastraal nulpunt.

Wie op zoek is naar het exacte middelpunt van het Nederlandse coördinatenstelsel, staat er dus letterlijk bovenop zodra hij of zij de toren binnenstapt.

De twee carillons van de toren

Bijzonder aan de toren is dat hij twee carillons heeft:

• Het oudste carillon telt 35 klokken, gegoten tussen 1659 en 1664 door de gebroeders Hemony.
• Het nieuwste carillon telt 58 klokken en kwam er in 1997 bij, gemaakt door de Koninklijke Klokkengieterij Eijsbouts.

De luidklokken en het klokkenluidersgilde

Naast de twee carillons hangen er sinds 2000 zeven luidklokken met een gezamenlijk gewicht van bijna 7.000 kilo. Deze klokken worden op de eerste zaterdag van de maand en tijdens bijzondere dagen zoals Koningsdag en 4 mei geluid door het klokkenluidersgilde “Het Zevengelui”.

De toren beklimmen: ticket, gids en route

Je kunt de Onze Lieve Vrouwetoren alleen beklimmen met een ticket en altijd onder begeleiding van een gids, die zowel het verhaal van de toren vertelt als voor de veiligheid zorgt. De beklimming voert langs 346 treden naar boven.

Boek je ticket via de officiële website van de Onze Lieve Vrouwetoren of via VVV Amersfoort. Check daar ook de actuele openingstijden en prijzen, want die kunnen per seizoen verschillen.

Beklimmen met kinderen of in een groep

Ook met kinderen of in groepsverband is een beklimming mogelijk, al gelden er wel een paar voorwaarden:

• Kinderen vanaf 5 jaar mogen mee naar boven, onder begeleiding van een ouder.
• Een groep bestaat uit maximaal 15 personen.
• Wil je met een grotere groep of privé klimmen, dan kun je dat via het reserveringsformulier aanvragen.

De toren als trouwlocatie

De Onze Lieve Vrouwetoren is ook een officiële trouwlocatie. Wie op zoek is naar een unieke plek voor een huwelijk, trouwt hier in een eeuwenoude omgeving in plaats van in een standaard trouwzaal.

Het Lieve Vrouweplein: startpunt van wandelingen en vaartochten

Aan de voet van de toren ligt het Lieve Vrouwekerkhof, in de volksmond het Lieve Vrouweplein. Dit historische plein is het startpunt van stadswandelingen en rondvaarten.

Op en rond het plein vind je onder meer:

• Een halte voor het toeristentreintje
• Meerdere kroegen en restaurants met terrassen
• Theater De Lieve Vrouw
• VVV Amersfoort

Hoe kom je bij de Onze Lieve Vrouwetoren?

De toren staat aan de Krankeledenstraat 26 in Amersfoort, midden in de historische binnenstad. Plan je route via Google Maps, de toren ligt op loopafstand van het centrum en van station Amersfoort Centraal.

Praktische tips voor je bezoek

• Boek je ticket voor de torenbeklimming vooraf online, zeker in het hoogseizoen.
• Combineer een beklimming met een stadswandeling of rondvaart die ook vanaf het Lieve Vrouweplein vertrekt.
• De toren is ook een officiële trouwlocatie, mocht je op zoek zijn naar een unieke plek voor een huwelijk.
• Check de actuele openingstijden en prijzen op de website van de Onze Lieve Vrouwetoren of VVV Amersfoort voordat je gaat.